Ойуку олоҕун кэпсээнэ.

Суруйааччы Харитонов Павел Николаевич — Ойуку 1 Малдьаҕар нэһилиэгин, Тойон-Арыы Бөтүкэтин, Лэкэттэ аҕатын ууһун, «Өктөөп суолунан» колхтаахтарын Николай Леонтьевич уонна Мотрена Степановна дьиэ кэргэнигэр, убайдара Николай, Василий кэннилэриттэн үһүс уолунан төрөөбүтэ. Илин тыаҕа Хара Бытык диэн алааска сайылыктаахтара, Тойон арыыга буор балаҕан кыстыктаахтара. Колхозтааһын кэнниттэн арҕаа тыаҕа “Лэкэттэ”, “Күрүөлүүр”, “Тимирдээх” алаастарынан сайылыыр буолбуттара. “Тимирдээх” алааска сайылаан олордохторуна, ийэтэ Булгунньахтаах балыыһатыгар киирэн оҕоломмута. Бу кэмҥэ дьахталлар балыыһа дьиэтигэр сытаннар саҥа оҕолонор буолан эрэллэрэ. Ол сайын, Булгунньахтаах балыыһатыгар акушер-фельдшер үөрэҕин саҥардыы бүтэрэн кэлбит Хомякова Лидия Степановна, 1941 сыл бэс ыйын 22 күнүгэр, икки уол оҕону көтөхпүтэ. Күн сирин саҥа көрбүт уолаттары Павел уонна Володя диэн ааттаабыттара. Икки ыал ийэлэрэ, оҕолоро тэҥҥэ улааталларын көрө-көрөлөр: — «Бу уолаттар сэрии күн төрөөбүттэрэ» — диэн дьоҥҥо кэпсиир буолаллара.
Ойуку төрүөн аҕай иннинэ аҕата икки хараҕынан инбэлиит буолбута. Лэкэттэ аҕатын ууһугар кыһарҕаннаах кытаанах күннэр-дьыллар кэлбиттэрэ. Аҕа дойду уоттаах сэриитин бастакы хомууругар Николай Леонтьевич хаан-уруу аймахтарын уолаттара утуу-субуу ыҥырыллан сэриилэһэ барбыттара. Арҕаа фроҥҥа түбэспит ини-бии Гаврил, Улахан Степан өлбүттэрин туһунан, онтон Харитон, Кыра Степан, кэлин ини-бии Семен, Василий, Данил өлбүттэрин туһунан кутурҕаннаах биллэриилэр кэлбиттэрэ. Аҕыс аймах бырааттыылартан илин фроҥҥа сэриилэспит Ойуку улахан убайа Николай эрэ тыыннаах эргиллибитэ. Ону даҕаны “өлбүтүн” туһунан биллэриитэ тилэх баттаһа кэлбитэ. Иккис аан дойду сэриитэ бу аймахха улахан аһыылаах уонна харах уулаах буолбута. Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии, кинилэргэ кыайыы буолбакка, аҥардас кутурҕан бэлиэтинэн үйэ-сааска хаалбыта. Ол да иһин буолуо аҕата үһүс уола сэрии күн төрөөбүтүн, уларыттаран, бэс ыйын 23 күнүнэн сэбиэккэ суруйтарбыта.
Ойуку оҕо эрдэҕиттэн эрэйдээхтик-кыһалҕалаахтык улаатар. Сэрии сылларыгар улахан дьону кытары тэҥҥэ суту, аччыктааһыны үллэстэр. Ийэлэрэ, дьиэ-кэргэн соҕотох үлэһитэ, кинилэри иитээри, колхоз туох баар ыарахан үлэтин сынньаммакка толороро. Уон үс саастаах, үһүс кылааска үөрэнэр иккис уола, Баһылай, сэриигэ барбыт дьону солбуйан, колхоз ферматыгар ыанньыксыттар үүттэрин учуоттуура-суоттуура.
1948 сыллаахха, Дьахтар күнүгэр, ийэлэрэ төрдүс уолун Спартагы оҕоломмута. Ити сайыныгар үһүс уол Павлик колхоз үлэтигэр оҕус сиэтэн, үлэлээн барбыта.
1949 сыллаахха Тойон-Арыы сэттэ кылаастаах оскуолатыгар бэлэмнэнии кылааска киирэр. Оччолорго Бөтүкэттэн үөрэнэр “Өктөөп суолун» оҕолоро “Үүнэр ыччат” колхоһун Кытаанах кырдал оскуолатыгар үс биэрэстэлээх сиртэн сылдьаллара. Ол иһин оскуолаҕа киирэр оҕолору аҕыс-тоҕус саастарыттан эрэ ылаллара. Павлик бастакы кылааһы тахсан баран, тыҥатынан ыалдьан, сыл өрөөбүтэ.
Кини ити сааһыттан кырдьаҕастар мустан олорон кэпсэтэр араас кэпсээннэрин, номохторун, остуоруйаларын сыҥаахтарын анныгар олорон истэр, өйдүү сатыыр буолбута. Истибитин барытын бэйэлэрин тэҥнээхтэригэр кэпсиирэ. Онуоха эбии аҕата былыргы сэһэннэри, тойуктары, ырыалары олус кэрэхсиир уонна харыстаһар киһи этэ. Кинилэр балаҕаннарыгар сээркээн сэһэнньиттэр, былыргыны умнубакка кэпсээн оҥостооччулар, араас айан дьонноро мустан, аараан ааһаллара. Былыргыны барытын күөдьүтээччинэн уонна сыаналааччынан аҕатлара буолара.
Оскуолатааҕы сылларыттан саҕалаан уол үөрэх оҕотун культурнай-маассабай олоҕор чугастык кыттан барбыта. Бастыҥ ырыаһыт уонна хоһоон, чабырҕах, үгэ ааҕааччы, уруһууйдьут буолан оскуолалар олимпиадаларыгар (билиҥҥинэн фестиваль) лауреат аатын ылара. 1953 сыллаахха Улахан Ааҥҥа ыытыллыбыт олимпиадаҕа, нуучча народнай ырыатын “Родинаны” ыллаан, жюри председателиттэн, саха биллиилээх драматура С.П.Ефремов илиититтэн “Пушкин остуоруйалара” кинигэни уонна райкомол «Хайҕал илииһин» (Похвальный лист) туппута. Манна сылдьан, Степан Ефремовка ыалдьыттыы тахсыбыт саха поэттарын Эллэйи, Леонид Попову аан бастаан көрбүтэ.
1954-1955 сыллардаахха, колхозтары бөдөҥсүтүүнэн, Тойон арыы сэттэ кылаастаах оскуолатыттан начальнай кылаастара эрэ хаалбыта. Павел финансист идэлээх убайын Василий Николаевиһы батыһан Покровскайга үөрэнэ кэлбитэ. Бу оскуола үрдүкү кылаастарыгар саха тылын учууталынан саҥа ананан кэлбит поэт Иван Гоголевы көрөр.
1955-1956 үөрэх дьылыгар кыра убайа Василий Николаевич кэргэттэрин кытары Булгунньахтаахха төннөн кэлэллэр. Павел манна алтыс кылаастан онус кылааһы бүтэриэр диэри үөрэнэр.
Булгунньахтаах оскуолата кини суруйааччы буоларыгар бастакы олугу уурбута. Оскуола пионер баһаатайа Софья Терентьевна Кузьмина Саҥа Дьыл иннигэр дружина пионердарын хомуйан, елкаҕа араас оонньуурдары, ойуулары оҥорорго, өҥнөөх хаһыат таһаарарга, оттон сорохтору Саҥа Дьылга аналлаах хоһоон суруйуохтарын сөбүн эппитэ кулгааҕар дьикти үчүгэйдик иһиллибитэ. Саҥа Дьыл аҕай иннинэ, үлүһүйэн туран, кистээн, биир хоһоону суруйбутун, кыбыстан эрэ биэрбэтэҕэ.
Булгунньахтаах оскуолатыгар өссө 30-с сыллардаахтан илиинэн суруллар литературнай хаһыаттаахтара. Сэрии иннинэ “Тыҥ хатыыта” литкуруһуогу саха тылын учуутала Кузьмин диэн учуутал салайбыт. Онно Николай Платонов, Георгий Борисов, Ефим Никитин, Егор Лукин чилиэн быһыытынан сылдьыбыттар. Кинилэртэн кэлин үрдүк үөрэҕи бүтэрэн, уһун кэмҥэ оскуола директорынан үлэлээбит Ефим Захарович Никитин «Тыныспаев» диэн псевдонимынан хас да кэпсээни бэчээттэппит, 90-с сыллардаахха бэртээхэй ахтыылары, сэһэннэри суруйталаан кинигэ таһаартарбыт Николай Александрович Платонов, РФ суруйааччыларын уонна журналистарын союзтарын чилиэнэ буолбут, түөрт кинигэ автора, Георгий Иванович Борисов тахсыбыттар.
Сэрии да кэнниттэн Булгунньахтаах оскуолатыгар ол үгэс салҕаммыт. «Тыҥ хатыыта» илиинэн суруллар хаһыакка үөрэнээччилэр айымньыларын оччолорго сэттэ кылаастаах оскуола директора Степан Анисимович Анстатов салайара. Павел убайдара Николай-1, Николай-11 (Чукураһа Ньукулай), бырааттара Василий бу оскуолаҕа үөрэнэр сылларыгар эмиэ хоһоон суруйаллара. Кинилэртэн ордук Василий биллэр. Кини бастыҥ айымньылаах үлэтин иһин 1947 сыллааха Республика үөрэнээччилэрин ортотугар кыттан, көстүүм таҥаһынан бириэмийэлэммитэ. Василий маны таһынан Пушкин «Кыһыҥҥы киэһэтигэр» уонна бэйэтин тылларыгар айбыт ырыаларын оскуола алын кылааһыгар сылдьар Павлик элбэхтик ыллыыра. Атын убайын, Харитонов Николай-11 (Чукураһа Ньукулай) туһунан, кэлин хас да ыстатыйалар, ахтыылар улуус, республика хаһыаттарыгар бэчээттэннэ. Ойуку бу убайын олоҕун уонна айар үлэтин үөрэтэн туһунан кинигэ бэлэмнээтэ.
1957-1958 сыллардаах үөрэх дьылыгар сэттис кылааска үөрэнэ сырыттаҕына, саха тылын уонна литературатын учууталынан Булгунньахтаах оскуолатыгар анаммыт Зырянова Мотрена Васильевна үөрэнээччилэр ортолоругар, ол умнуллубут үгэһи тилиннэрэн, литературнай куруһуок үлэтин салҕыыр. Бу куруһуокка: Варфоломеем Семен, Протодьяконов Серафим, Михайлова Зоя уонна Харитонов Павел суруттараллар. Ити курдук кини, аан бастаан, оскуола литературнай эйгэтигэр, ахсыс, тохсус, онус кылааска үөрэнэ сылдьан, хоһоонньут, ырыаһыт, уруһууйдьут быһыытынан биллэн барбыта.
Аҕата уолугар, сэттис кылааска үөрэнэ сырыттаҕына, оччолорго бобуулаах «Тыгын кырдьаҕас саҕаттан», «Саргылардаах сахаларбыт», «Тулук-туллук доҕоттор» тылларын өйүттэн ааҕа-ааҕа: — «Бу ырыалар кэнэҕэһин сүтэн хаалыахтара, туохтааҕар даҕаны күндү кылаат кэриэтэ, кистээн илдьэ сырыт» диэн тэтэрээккэ кистээн суруйтарара. Маны таһынан норуот хас да ырыаларын, номохторун, үһүйээннэрин, ол үксэ хаҥаластар суостаах аҕа баһылыктара Тыгын, кини уолаттарын уонна сыдьааннарын Малдьаҕар оҕонньор, Кэлтээки Сабыйа, Соххор Дуурай, Тойон арыы аҕатын уустарын төрүттэрин, кинилэр аҕа ууһунан күрэстэһиилэрин туһунан этэн биэрэн, сүппэт-оспот гына суруттарара.
Алтыс, сэттис, ахсыс, тохсус кылаастарга туристическай куруһуокка сылдьыбыта. Нэһилиэк, оройуон кыраайы үөрэтэр куруһуогар дьарыктаммыта. Булгунньахтаах оскуолатын эдэр туристара уонна кыраайы үөрэтээччилэрэ, икки сыл субуруччу, бастаан Якутскайга, онтон Намҥа диэри сатыы походтарга сылдьыбыттара. Нестор Каландарашвили, Иван Строд, Карл Байкалов бойобуой суолларын хомуйуунан уонна гражданскай сэриилэр буолбут сирдэринэн, бастакы комсомолецтар уонна бастакы коммунистическай ячейкалары, колхозтары тэрийбит советскай-партийнай үлэһиттэр олохторун, историяларын хомуйуунан дьарыктаммыттара. Оччотооҕуга онно кыттыбыт, илиилэригэр саа-саадах туппут дьоннору кытары көрсүспүттэрэ, кэпсээннэрин суруйбуттара, хаартыскаҕа түһэртээбиттэрэ. Павел Харитонов 1959 сыллаахха ССРС туриһын чилиэнэ буолбута. Походтарга сылдьан суоллааҕы дневниктэрин, бэлиэтээһиннэрин суруйуутун саҕалаабыта.
1958-1959 уонна 1959-1960 сыллардаах үөрэх дьылларыгар республика эдэр туристарын күрэхтэһиилэригэр Булгунньахтаах оскуолатын эдэр туристара республикаҕа иккитэ субуруччу бастааннар: “Якутскай-Улан-Удэ-Байкал” маршрутунан, ол эһиилигэр В.И.Ленин 90 сааһын туолуутугар эдэр туристар Бүтүн Россиятааҕы У111-с слеттарыгар кыттан, Москваны, Ульяновскайы көрөр дьолломмута. Ити барытын билиэн-көрүөн, суруйуон баҕалаах үөрэнээччигэ элбэх саҥа суоллары, санаалары үөскэтэрэ. Саҥа суруйбут хоһоонноруннан үөрэнээччилэр оройуоннааҕы фестивалларыгар кыттан лауреат буолбута.
1961 сыллаахха Булгунньахтаах онус кылааһын бүтэрээччилэрэ тутуспутунан, “Правда” колхозка үлэлии хаалбыттара. «Оскуола-производства-үрдүк үөрэх» патриотическай бачыымы республика үөрэнээччилэригэр көтөҕөннөр ыҥырыы таһаарбыттара. Ол ыҥырыы тахсыбыта үйэ аҥарыттан орто. Ити бачыымы көтөхпүт 26 үөрэнээччиттэн, уон аҕыстара үрдүк үөрэхтээхтэр, атыттара, анал орто үөрэҕи ылбыттара.
Павел биир сыл колхозка ньирэй көрөөччүнэн, уу баһааччыннан үлэлээбитэ. Ити сыл конкурска кыттыбыт икки хоһооно «Советтар знамялара» оройуон хаһыатыгар уонна «Колхоз сирдьитэ» хаһыакка тахсыбыттара. Республика эдэр суруйааччыларын мунньаҕар кыттыбыта. Саха эдэр суруйааччыларын уонна эдэр поэттарын Альберт Бүлүүйүскэйи, Василий Дедюкини кытары билсибитэ.
Советскай армия кэккэтигэр үс сыл сулууспалаан кэлэн баран, оскуолатыгар кочегардаабыта. Ол эһиилигэр Намнааҕы педагогическай училищеҕа киирэн, художественнай салаатын үөрэнэн бүтэрэн, 1969 – 1971 сылларга, Покровскай орто оскуолатыгар уруһуй, черчение учууталынан үлэлээбитэ.
Салҕыы СГУ историческай факультетын, саха тылын уонна литературатын салаатын ситиһиилээхтик бүтэрэр. 1972 сыллаахха «Эдэр коммунист» хаһыакка хоһооннорун бөлөҕө литературнай страницаҕа тахсар. Эдэр автор «Сэргэлээх уоттара», «Хомус» ыччат литературнай түмсүүлэригэр тиһигин быспакка сылдьар, суруйааччылар союзтарын иһинэн ыытыллар чэппиэрдэри көтүппэт. Мантан ылата хоһооннорунан утумнаахтык дьарыктаныыта саҕаланар. Дипломнай үлэтин “Поэт Таллан Бүрэ айар үлэтин уратылара” темаҕа көмүскүүр.
1976 сыллаахха төрөөбүт оройуонугар Покровскайга төннөн, урукку оскуолатыгар саха тылын уонна литературатын учууталынан үлэлиир. Оройуоҥҥа биир бастакыннан Саха тылын уонна литературатын кабинетын тэрийэр. 1980 сыллаахха бастакы поэтическай кинигэтэ «Хаар кыыс» бэчээттэнэн тахсар. Бу сылларга кини хоһоонноро, поэмалара республика хаһыаттарыгар уонна уус уран сурунаалларыгар тиһигин быспакка бэчээттэнэр. Поэт Павел Харитонов маны сэргэ критика жанрыгар элбэх ыстатыйалара тахсаллар.
1981 сыллаахха балаҕан ыйыгар оройуоннааҕы музей научнай сотруднигынан ананар. Онтон ылата отуттан тахса сыл быыһа суох биир сиргэ үлэлиир. Бу сылларга оройуон, республика, дойду историятынан ыкса чугастык ылсан үлэлиир. Улуустааҕы литературнай түмсүү биир тутаах үлэһитэ.
1992 сыллаахха оройуон урукку историческай аатын төнүннэриигэ биир бастакынан киирсэн, хас да ыстатыйалары уонна ыҥырыылары суруйар, республика радиотынан тыл этэр. Оройуон общественнай уонна политическай олоҕор, биирдиилээн дьонугар сыһыаннаах элбэх буклеттары, брошюралары, путеводителлэри, альбомнары, кинигэлэри хомуйан, оҥорон таһаарда.
1995 сылтан улуус киинигэр Покровскайга «Эллэйада» аатынан биллэр интеллигенция түмсүүтүн тэрийэн үлэлэтэр. Республика айар дьоҕурдаах оҕолорун «Хотугу толбоннор» түмсүүлэрин учууталынан уонна «Знание» общество лекторын быһыытынан эмиэ биллэр.
Ойуку общественнай үлэтэ бырааттыы Ксенофонтовтар, С.П.Барашков олохторун чинчийээччи быһыытынан улууска эрэ буолбакка республикаҕа тахсар сурунаалларга, биэриилэргэ элбэхтик кыттар. Ученайдары, суруйааччылары, историктары, кыраайы үөрэтээччилэри, былыргыны билээччилэри кытары анаан көрсөр, кэпсэтэр, ахтыылары хамуйар, буруйа суох өлбүттэр-сүппүттэр ааттарын үйэтитэр. Элбэх архивы уонна докумуоннары хасыһан «Хоболоох суол» историческай романы суруйда. Роман түөрт кинигэнэн бэчээттэнэн таҕыста. Бу элбэх кэми хабар улахан романы суруйарыгар кини оҕо сааһыттан икки норуот ырыатын-үҥкүүтүн, культуратын илдьэ сылдьааччылар истэригэр бэйэтэ булкуһан үөскээбитэ, дьаам оҕолорун кытары бииргэ үөрэммитэ, доҕордоспута, аймахтаспыта, былыргы хоболоох суолугар олоҕо бүттүүнэ ааспыта бары өттүттэн көстөр. Кини: «Мин кинигэни ааҕаммын элбэххэ үөрэммит, элбэҕи эбиммит киһибин. Хоһум долбуурдарыгар турар кинигэлэрбин көрдөхпүнэ, элбэх доҕордоох-атастаах курдук сананабын. Кинигэлэрим миэхэ мөлтүүр, мунар-тэнэр кэммэр көмөлөһө кэлэр ыкса чугас сүбэһиттэрим уонна учууталларым буолаллар» — диэн билинэр.
Ойуку барыта тус-туһунан ааттаах түөрт поэтическай, биир критикаҕа аналлаах, түөрт роман, “Андаҕайыы”, “Олуктар” уонна хас даҕаны хомуйан оҥорбут кинигэлэрдээх. Маны таһынан кини айымнньылара саха суруйааччыларын антологияларыгар, хомуурунньуктарыгар киирэн тураллар. Хоһоонноро нууччалыы уонна польскайдыы тылбаастаммыттара. Саха композитордара уонна мелодистара Ойуку тылларыгар суруйбут ырыалара эмиэ киэҥник биллэллэр.