Сэрии. Бу тыллары иһиттэххэ харах уута, өлүү-сүтүү, хаан-сиин, аччыктааһын барыта хараххар илэ көстөн кэлэр. Билигин эйэлээх олоххо олорон сэриини дьоммут кэпсээннэриттэн истэн, кинигэҕэ ааҕан, киинэҕэ көрөн кэллэхпит. Аҕа дойду Улуу сэриитэ ырааттар-ыраатан, история биир улахан тиһигэ буолан иһэр. Ол эрэн сэрии ыар тыына хас биирдии ыал аанын тоҥсуйбут, хас биирдии ыалга харах уута буолан киирбитэ саарбаҕа суох.
1941 сыл, бэс ыйын 22 күнэ. Былыта суох халлааңңа этиң эппитинии суостаах сурах Ийэ дойдуга тар5аммыта. Фашистскай Германия Советскай Союзка ханнык да биллэриитэ суох сэриинэн саба түспүтэ.
Ийэ дойдубут бары муннуктарыттан эдэр, чэгиэн эр дьон сэриигэ аттаммыттара. Түөрт сыл устата сэрии уота кытыастыбыта. Дэриэбинэлэр, куораттар урасхалламмыттара.
Кыа-хаан халыйбыта, харах уута тохтубута: төрөөбүт алаастарыттан тэйэн Хаҥалас сириттэн 2887 киһи сэриигэ барбыта. 1134 саллаат сырдык тыыннара сэрии толоонугар быстыбыта, сорохторо сураҕа суох сүппүттэрэ.
1941 сыл балаҕан ыйыгар өстөөх Лениградка чугаһаан төгүрүйбүтэ. 1941 сыл балаҕан ыйын 8 күнүгэр фашистар Шлиссельбург куораты билиэн ылан баран Ладога күөл соҕуруу өртүгэр тиийэллэр. Ленинград куораты блокадалыыллар. Мантан ыла күннэри-түүннэри артиллерийскай буомбалааһыннар, ытыалаһыылар саҕаламмыттара. Күнүс фашистар Ленинграды сэриилииллэрэ, түүнүн самолетунан бомбалары быраҕаттыыллара. Олорор дьиэлэр, оскуолалар, балыыһалар бу үлүгэрдээх буомбалааһынтан сууллубуттара. «Граждане! Во время обстрела эта сторона улицы наиболее опасна!» диэн сэрэтэр суруктар дьиэлэргэ суруллубуттара.
Блокада ыар өрүтэ хоргуйааһын кэлиитэ. Карточканан бэриллэр ас күнтэн күн улам аҕыйаан барара. 1941 сыл сэтинньи 20 күнүгэр иждивенецтарга 125 гр, рабочайдарга 250 гр. хара килиэби биэртэлииллэрэ, бу сарсыардаанны, күнүскү уонна киэһээҥҥи аһылыктара этэ. Нэһилиэнньэ элбэх киһитэ аччыктаан уулуссаҕа охтон өлбүтэ. 1942 сыл сааһыгар уулуссаҕа, болуоссакка 13 тыһыынча өлбүт киһини харайбыттара.
Ленинград оборонатын туһунан историчекай литератураҕа “Дорога жизни” диэн ааттаммыт Ладога күөл устун тардыллыбыт кыһыҥҥы суол трассатын туһунан элбэхтик суруллан турар. Ленинграды кытта сибээс Ладога күөлүнэн эрэ баара. 1942 сыл тохсунньу 24 күнүттэн күөлүнэн таһаҕас таһар массыыналар, таһаҕастаах аттар 8-11 км кэтиттээх сиринэн Лениград куорат олохтоохторугар бородуукта таһан бу суолу блокадаҕа хаайтарбыт куорат олохтоохторо “Олох иһин охсуһуу” суолунан ааттаабыттара.
Ленин куоратын көмүскэлигэр Сэбиэскэй Сойуус атын омуктарын уолаттарын, кыргыттарын кытта Хаҥалас улууһуттан Ленинград куорат көмүскэлигэр 51 саллаат кыттыыны ылбыттара. Ол сылларга Саха сириттэн А.Н. Островскай аатынан Ленинградтааҕы театральнай институт 30-ча эдэр студиецтара, кинилэр истэригэр биһиги биир дойдулаахтарбыт Федотов Иван, Самсонова Евдокия, Павлова Вера, Ноговицын Петр, Гаврильева Ксения, Борисова Пелагея, Борисов Георгий, Гаврильев Макар сарын-сарынтан өйөһөн өстөөҕү утары кыргыспыттара.
1943 сыл тохсунньу 18 күнүгэр Ленинградтааҕы уонна Волховтааҕы фроннар күүстэринэн Лениградтааҕы төгүрүйээһини тоҕо көтүү буолбута. 1944 с. тохсунньу 27 күнүгэр Ленинградтааҕы блокада бүтэһигин букатыннаахтык босхоломмута. 1945 сыл тохсунньу 26 күнүгэр Герой куорат аатын иҥэрбиттэрэ.
1941 сыл от ыйын 1 күнүттэн 1942 бу күнүгэр дылы 1 мөл. 93 тыһ. 695 киһи Пискарёвскай кылабыыһаҕа көмүллүбүтэ. Билигин Санкт-Петербург куоракка ити кылабыһаҕа улахан мемориальнай пааматынньык турар. Бу ыар блокада сылларыгар Ленинград героическай оллохтоохторо өстөөххө бэриммэтэхтэрин бэлиэтэ буолар. Блокада 872 күн барбыта уонна 3 мөлүйүөн кэриҥэ киһилээх куоракка сэрии бүтэригэр 500 тыһыынчаттан тахса эрэ киһи хаалбыта. Бүгүн сэрии сылларыгар балтараа мөлүйүөн Ленинград олохтооҕо өлбүтүн туһунан этэллэр. Биһиги ытык иэспит – дьиҥнээх историяны уонна бу хомолтолоох түгэн туһунан өйдөбүнньүгү сүрэхпитигэр илдьэ сылдьыахпыт. Ким да умнуллубат, туох да умнуллубат.